ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿರ್ಮಾತೃ, ಮಹಾನ್ ಮಾನವತಾವಾದಿ ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ ಅವರ ಚಿಂತನೆಯ ಆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದಾಗ, ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಅವರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ನಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಮಕ್ಕಳು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಭವಿಷ್ಯದ ನಾಗರಿಕನಲ್ಲ; ಅದು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಗೌರವಯುತ ಬದುಕಿನ ಹಕ್ಕು ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ.
ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಹೋರಾಟವೇ ಅಸಮಾನತೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ನಿರಂತರ ಸಂಘರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಅನುಭವವು ಮಕ್ಕಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಗಾಢಗೊಳಿಸಿತು. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಕೆಲವು ಮಕ್ಕಳು ಅನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು, ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗುತ್ತಿರುವುದು, ಶೋಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡರು.
ಇವು ಕೇವಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲ, ಮಾನವೀಯತೆಯ ವಿಫಲತೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆಯ ಸಾಧನವಲ್ಲ, ಸಬಲೀಕರಣದ ಸಾಧನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಅಂದರೆ, ಭವಿಷ್ಯದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ತೊಲಗಿಸುವುದೆಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು.
ಈ ಚಿಂತನೆಗಳು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ಹಕ್ಕುಗಳು ಕೇವಲ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಭದ್ರತೆಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಸಾಮಾಜಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳಾಗಿವೆ. ಸಮಾನತೆ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು, ಶೋಷಣೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಒಂದು ಸಮ ಸಮಾಜ ಕಟ್ಟುವ ಕನಸನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಸಂವಿಧಾನ ರೂಪಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನೀಡಿದ ಮಹತ್ವ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ, ನೈತಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೂ ಆಗಬೇಕು ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಅವರು ವಿವಿಧ ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಭದ್ರತೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದರು. ಸಮಾನತೆಯ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ತಾರತಮ್ಯ ನಿಷೇಧದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲಾ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ನೆಲೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು, ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ದಾರಿ ತೆರೆದರು; ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಷೇಧ ವಿಧಿಸುವ ಮೂಲಕ ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಕವಚ ಒದಗಿಸಿದರು. ಜೊತೆಗೆ, ರಾಜ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಗೌರವಯುತ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿರುವುದು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಸಮಗ್ರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಿಗಳು ಕೇವಲ ಕಾನೂನು ಪ್ರಾವಧಾನಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಒಂದು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಸಮಾಜದ ಮೂಲಭೂತ ನಿಲುವುಗಳಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಮಾನತೆಯ ವಲಯಕ್ಕೆ ತರಲು ರೂಪಿಸಲಾದ ದೃಢವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿವೆೆ.
ಕಾನೂನುಗಳಿದ್ದರೆ ಸಾಕೇ? ಬಾಬಾ ಸಾಹೇಬರೇ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಕಾನೂನುಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವು ಅವುಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುವವರ ಮನೋಭಾವದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಇಂದಿನ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದಾಗ, ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಇನ್ನೂ ದೂರ ಕ್ರಮಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದರೂ, ಸಮಾಜದ ಕೆಲವು ಸ್ಥರಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು ಇನ್ನೂ ಶೋಷಣೆಯ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕತೆ, ಬಾಲವಿವಾಹ, ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲಿನ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಿರುವ ಹೊಸ ರೀತಿಯ ಅಪಾಯಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಧ್ಯೆ ಉಳಿದಿರುವ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವೈಫಲ್ಯವಲ್ಲ; ಇದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂವೇದನೆಯ ಕೊರತೆಯೂ ಆಗಿದೆ.
ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಆಯೋಗದ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ, ನಾನು ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸವನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಒಂದೆಡೆ ಉತ್ತಮ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ನೀತಿಗಳು ಇದ್ದರೂ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅಂತರವು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಕನಸಿಗೆ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಕೊರತೆ, ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿ ನೋಡುವ ಮನೋಭಾವ, ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸದುಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ತಳಮಟ್ಟದ ಸತ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಸಮನ್ವಯದ ಮೂಲಕ ಸಾಧಿಸಿದ ಯಶಸ್ವಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಆಶಾಭಾವವನ್ನೂ ಮೂಡಿಸುತ್ತವೆ. ವಿವಿಧ ಇಲಾಖೆಗಳು, ಶಾಲೆಗಳು, ಮಕ್ಕಳ ರಕ್ಷಣಾ ಘಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ಘಟಕಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ, ಒಂದು ಮಗುವಿನ ಜೀವನವೇ ಬದಲಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅನುಭವ.
ಈ ಎಲ್ಲದರ ಮಧ್ಯೆ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳು ನಮಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ದಾರಿದೀಪವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳು ಕೇವಲ ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತವಾಗಬಾರದು; ಅವು ಸಮಾಜದ ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರಬೇಕು. ಸಮಾನತೆ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಘೋಷಣೆಯಾಗದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗಬೇಕು. ಇದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕಾದರೆ, ಕಾನೂನು, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಈ ಮೂರೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು.
ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಜಯಂತಿಯಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಅಂತರಾವಲೋಕನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬೇಕು. ನಾವು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಸಮಾಜವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ದಿನವಾಗಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿಗೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ, ಭೇದಭಾವವಿಲ್ಲದ, ಅಭಿವೃದ್ದಿಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಅವಕಾಶಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ನಿಜವಾದ ಗೌರವವಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಕನಸು ಒಂದು ಸಮಾನತೆಯ ಸಮಾಜವಾಗಿದ್ದರೆ, ಆ ಸಮಾಜದ ಬುನಾದಿ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಎಂದರೆ, ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಅರಿವು ನಮ್ಮ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ, ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳು ನಿಜಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಡಾ ಬಿ ಆರ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಜಯಂತಿ ಯ ಸಡಗರ ದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣಾ ಆಯೋಗದ ನಿಕಟ ಪೂರ್ವ ಸದಸ್ಯರಾದ ಡಾ. ತಿಪ್ಪೆ ಸ್ವಾಮಿ ಮಕ್ಕಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸಿದರು.
